Stuðningur og þjónusta fyrir trans börn
Mikilvægt er að öll börn og ungmenni hafi tækifæri að rækta eigin sjálfsmynd og lifa í sátt við sjálf sig. Fræðsla til þeirra sem vinna með trans börnum og ungmennum, sem og aðstandendum þeirra, er mikilvægur liður í því að bæta líðan trans barna og ungmenna í skóla- og þjónustustarfi. Hér að neðan eru gagnlegar skilgreiningar og upplýsingar um trans málefni.
Kynvitund
Kynvitund er vitund okkar á eigin kyni, og segir til um hvernig við viljum lifa og vera í okkar kyni. Kynvitund hefur ekki með kyneinkenni eða útlit að gera. Sumt fólk upplifir sig sem karla, sumt upplifir sig sem konur, sumt fólk upplifir sig sem kvár (kynsegin fólk). Talað er um að fólk sé trans þegar það kyn sem þau fengu úthlutað við fæðingu er ekki í samræmi við kynvitund þeirra. Andstæða þess að vera trans er kallað að vera sís kynja (e. cisgender), og nær yfir einstaklinga sem eru ekki trans.
Kyntjáning
Kyntjáning er það hvernig við tjáum kyn okkar út á við, t.d. hvernig við klæðum okkur, berum okkur, og lítum út. Oftast er talað um að kyntjáning sé kvenleg eða karlmannleg, en hún getur verið alls konar - og eru ekki allir karlar karlmannlegir, allar konur kvenlegar og öll kvár með óræða kyntjáningu. Fólk með ódæmigerða kyntjáningu er ekki endilega hinsegin, og mikilvægt að gera ekki ráð fyrir kynhneigð, kynvitund eða kynkeinkennum fólks eingöngu út frá kyntjáningu.
Kyn og fornöfn
Hugtak sem er notað yfir fullorðið kynsegin fólk er kvár. Hugtak sem er notað yfir kynsegin börn er stálp. Þessi hugtök eru sambærileg öðrum kyngreinandi hugtökum sem við notum um fullorðið fólk og börn svo sem kona, karl, stelpa og strákur. Þá er það oft svo að kynsegin fólk notar kynhlutlaus fornöfn á borð við hán (sem beygist eins og lán) en það er þó allur gangur á því og ávallt best að spyrja viðkomandi ef þú ert í vafa. Mikilvægt er að muna að hán er persónufornafn en ekki nafnorð og gera sitt besta við að nota það rétt.
|
Kona
|
Karl
|
Kvár
|
|
Stelpa
|
Strákur
|
Stálp
|
|
Hún
|
Hann
|
Hán*
|
*Athugið að það eru fleiri kynhlutlaus persónufornöfn í notkun og gott að spyrja viðkomandi ef þú veist ekki hvaða fornafn skal nota.
Staða trans barna og stuðningur fyrir aðstandendur
Reynsla fagfólks sýnir að trans börn upplifa reiði, kvíða og þunglyndi, eiga á hættu að stunda sjálfsskaða, eiga frekar við átröskun að stríða og takast á við annan geðrænan vanda í hærra hlutfalli en önnur börn af sökum vanlíðan varðandi úthlutað kyn. Á þetta sérstaklega við hjá þeim trans börnum sem upplifa þöggun og bælingu á kynvitund sinni.
Það er því lykilatriði að trans börn njóti stuðnings og virðingar, þá sérstaklega frá sínum nánustu. Hægt er að lesa bækur um trans börn bæði fyrir fullorðna en einnig með börnum til að auka þekkingu og opna á samtöl um líðan, kyn og kynvitund.
Þegar barn er að koma út sem trans eða með aðra kynvitund en búist var við er gott fyrir forsjáraðila og nákomna að leita ráðgjafar og stuðnings. Slíkt er hægt að fá án endurgjalds hjá Samtökunum '78 en þau eru með ráðgjafaþjónustu og halda úti stuðningshópi fyrir aðstandendur trans barna.
Opinber þjónusta og stuðningur við trans börn og aðstandendur þeirra innan heilbrigðiskerfisins er í höndum trans teymi Barna- og unglingageðdeildar Landspítala (BUGL). Þjónusta fyrir trans ungmenni byggir á alþjóðlegum verklagsreglum og klínísku verklagi sem er í samræmi við nútímaþjónustu og fremstu þekkingu í málaflokknum.
Félagslegur stuðningur við trans börn
Þegar trans börn eiga í hlut snýr stuðningur að félagslegum þáttum. Það getur þýtt að þau fá að breyta klæðnaði, útliti eða tjáningu að öðru leyti, og nota annað nafn og fornafn. Slíkar breytingar eru einfaldar og ekkert mál að breyta aftur, en eru mjög mikilvægar og þýðingarmiklar fyrir barnið sem á í hlut.
Börn og aðstanendur þeirra geta fengið stuðning og ráðgjöf hjá trans teymi Barna- og unglingageðdeildar Landspítala.
Börn fara ekki í aðgerðir, hormónameðferðir eða varanlegar breytingar á líkömum sínum á Íslandi.
Heilbrigðisþjónusta fyrir trans ungmenni
Ungmenni geta fengið aðgengi að stuðningi og heilbrigðisþjónustu hjá trans teymi Barna- og unglingageðdeild Landspítala að loknu greiningarferli. Ef ungmenni hafa fengið greiningu og eru byrjuð á kynþroska þá geta þau fengið aðgengi að hormónablokkerum, en slík lyfjagjöf er gerð í samráði við forráðafólk og fagfólk.
Slíkt er gert þegar ungmenni upplifa kynama (djúpstæða vanlíðan og kvíða) í tengslum við líkama sinn og breytingar á kyneinkennum á kynþroska. Blokkerarnir gera það að verkum að kynþroskinn er í raun settur á pásu svo að ungmenni geti fengið rými og tíma til að ákveða síðar meir hvort þau vilji undirgangast frekari inngrip, þegar þau hafa aldur og þroska til að taka þær ákvarðanir.
Ef svo fer að ungmennið vill halda upprunalegum kynþroska áfram þá hættir það að taka inn hormónablokkerana og kynþroskinn fer aftur af stað. Ef ungmennið heldur áfram á sömu braut þá geta þau óskað eftir að byrja í hormónameðferð við 16 ára aldur, en samkvæmt Lögum um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 eiga öll ungmenni rétt á að taka ákvarðanir um eigin heilbrigðisþjónustu við 16 ára aldur.
Engar skurðaðgerðir eru framkvæmdar á Íslandi fyrr en eftir 18 ára aldur.
Þjónusta fyrir einstaklinga 18 ára og eldri
Trans teymi Landspítala tekur við þjónustu fyrir fullorðna, og veitir þar aðgengi að hormónameðferðum, skurðaðgerðum og öðrum inngripum í samræmi við óskir og þarfir einstaklinga.
Aðgengileg heilbrigðisþjónusta fyrir trans ungmenni og fullorðið trans fólks er metið vera einn af mikilvægustu þáttum í að tryggja velferð, líðan og lífsgæði trans fólks samkvæmt rannsóknum, og er ánægja hjá notendum kynstaðfestandi þjónustu ein sú hæðsta í samanburði við aðra ánægju annara notenda heilbrigðisþjónustu.
