Spurt og svarað

Á hverju ári velja unglingar þema fyrir Viku6. Það er ýmist gert með lýðræðisfundi eða með kosningu í gegnum netið. Eftir að þema er valið hefst undirbúningur fyrir vikuna. Jafnréttisskólinn útbýr fræðsluefni, kennsluleiðbeiningar, myndefni og veggspjöld fyrir starfsfólk leikskóla, grunnskóla og félagsmiðstöðva til að nýta sér á meðan vikunni stendur. Gert er ráð fyrir að hver starfsstaður undirbúi vikuna hjá sér eftir því sem hentar best á hverjum stað. Velkomið er að hafa samband ef spurningar vakna varðandi framkvæmd Viku6.

Jafnréttisskólinn undirbýr efni sem tengist þema hvers árs fyrir starfsfólk að nýta sér, þar með talið fræðsluefni og veggspjöld og hvetjum við stjórnendur og starfsfólk að taka virkan þátt. 

Fræðsluefni Jafnréttisskólans er byggt á gagnreyndri þekkingu, rannsóknum og alþjóðlegum stöðlum í kynheilbrigðisfræðslu. Allt efni er aldursskipt og tekur mið af þroska og þörfum barna á hverjum aldursstigi. Lögð er áhersla á sérsniðnar kennsluleiðbeiningar fyrir leikskóla, yngsta stig, miðstig og unglingastig, þannig að fræðslan byggir á sér á hverju stigi og eflir þekkingu nemenda á markvissan og samfeldan hátt í gegnum alla skólagönguna.

Alhliða kynfræðsla snýst um að huga að sem flestum þáttum kynheilbrigðis; líkamlegum, félagslegum og tilfinningalegum þáttum. Mikilvægt er að kynfræðslan sé aðlöguð með aldur og þroska barna og ungmenna í huga. 

Á yngsta stigi læra nemendur um líkamsímynd og rétt nöfn á líkamspörtum, að vera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum, að lýsa tilfinningum sínum, setja sig í spor annarra og ræða réttindi sín og skyldur. 

Á miðstigi læra nemendur um líkamlegan þroska einstaklinga og kynja, byggja upp skilning á mikilvægum gildum á borð við kærlega, mannhelgi og félagslegs réttlæti, hvernig kynhlutverk mótast og breytast, hvað staðalmyndir eru og geta gert sér grein fyrir eigin styrk-og veikleikum. 

Á unglingastigi eiga nemendur að geta rökrætt kynheilbrigði, kyn-og staðalímyndir, afleiðingar eineltis og tekið virka afstöðu gegn ofbeldi. Einnig eiga þau að geta gert sér grein fyrir eigin ábyrgð á líkamlegu og andlegu heilbrigði og ábyrgri kynhegðun. 

Hægt er að lesa meira um helstu markmið og áherslur eftir hverju stigi fyrir sig hér að neðan. 

- Helstu áherslur kynfræðslu í grunnskólum

Alhliða kyn- og kynjafræðsla styður líkamlega, tilfinningalega og félagslega velferð barna. Þar læra nemendur um heilbrigð samskipti, persónuleg mörk og virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Rannsóknir sýna að slík fræðsla seinkar fyrstu kynlífsreynslu, dregur úr tíðni kynsjúkdóma og óráðgerðra þungana og minnkar líkur á kynferðislegu ofbeldi. 

Í hinsegin fræðslu læra nemendur um kynhneigð, kynvitund, kyntjáningu og kyneinkenni. Hinsegin fræðsla tekur á þeirri staðreynd að í öllum skólastofum eru börn sem tengjast hinsegin samfélaginu á einn eða annan hátt, hvort sem það er persónulega eða í gegnum fjölskyldur sínar. Rannsóknir sýna að hinsegin börnum líður verr í skólaumhverfi sem viðurkennir ekki tilveru þeirra. Inngildandi fræðsla er þannig til hagsbóta fyrir öll börn þar sem hún byggir upp menningu virðingar og vinnur gegn fordómum.

Já. Íslensk lög, aðalnámskrá, lög um jafnan stöðu og jafnan rétt kynjanna og skuldbindingar Íslands samkvæmt Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna skylda skóla til að veita fræðslu um kynheilbrigði, mannréttindi og kynjajafnrétti.

Kynfræðsla er ávallt í höndum fagmenntaðs fólks, þ.e. kennara, skólastjórnenda og sérfræðinga, sem hafa hagsmuni, heilbrigði og velferð nemenda ávallt að leiðarljósi. Þegar utanaðkomandi sérfræðingar koma í skólana eru kennarar ávallt viðstaddir. Foreldrar fá vitneskju um slíkar heimsóknir fyrirfram.

Já. Allt námsefni er þróað í samræmi við aldur og þroskastig hvers hóps. Yngstu börn fá fræðslu um líkamsvitund, fjölbreytileika fjölskyldna, heilbrigða vináttu, mörk og samþykki. Flóknari efnisþættir eru kynntir til sögunnar smám saman eftir því sem nemendur eldast, alltaf með fyrri þekkingu að grunni. Kennarar beita faglegri dómgreind um hvaða námsefni þeir nota og hvenær. Þeir geta sleppt ákveðnum blaðsíðum, aðlagað efni eða nýtt sér ákveðna kafla þegar aðstæður í skólastofunni kalla á það.

Kynfræðsla er ekki sjálfstætt námsgreinar á yngsta skólastigi. Þess í stað eru viðeigandi efnisþættir fléttar inn í aðrar námsgreinar á þann hátt sem hentar hverjum aldurshóp.

Nei, þvert á móti. Alhliða kynfræðsla er bein viðbrögð við þeirri staðreynd að börn eru þegar útsett fyrir kynlægu og klámfengnu efni í gegnum snjalltæki sín. Rannsókn Fjölmiðlanefndar frá 2022 leiddi í ljós að nær öll börn á aldrinum 9 til 18 ára eiga snjallsíma og meirihluti barna á miðstigi grunnskóla er á samfélagsmiðlum sem bannaðir eru börnum undir þrettán ára aldri. Í íslenskum æskulýðsrannsóknum frá 2023 kom fram að 35% stúlkna í 8. bekk og 56% stúlkna í 10. bekk höfðu einhvern tíma fengið óumbeðin kynferðisleg skilaboð. Vönduð kynfræðsla veitir börnum þau verkfæri sem þau þurfa til að greina muninn á heilbrigðu kynlífi og klámi og til að leita sér aðstoðar ef á þeim er brotið.

Nei. BDSM kemur hvergi fyrir í fyrirlestrum, námskrám eða kennsluefni sem notað er í vinnu með börn eða unglinga. Ein setning sem skilgreinir BDSM birtist á fræðsluveggspjaldi sem var ætlað nemendum á unglingastigi og kom út árið 2019, í kjölfar víðtækrar umræðu sem skapaðist á þeim tíma. Setningin var tekin með vegna þess að unglingar spurðu reglulega hvað BDSM væri og nákvæm en stutt útskýring þótti betri kostur en að senda þá til að leita svara á netinu á eigin spýtur. Fræðarar á vegum Samtakanna '78 ræða ekki BDSM með nemendum. Ef þeir eru spurðir bjóða þeir upp á sömu stuttu skilgreininguna og er á veggspjaldinu. Veggspjaldið er gert fyrir unglingastig. Ef yngri börn rekast á það er mikilvægt að útskýra að efnið sé ætlað eldri nemendum og færa veggspjaldið á viðeigandi svæði.

Foreldrar eru mikilvægir samstarfsaðilar í skólagöngu barna sinna. Skólar eru hvattir til að halda fjölskyldur vel upplýstar í gegnum foreldrabréf, skólaviðburði og bein samskipti. Foreldrar eru velkomnir til að hafa samband við skólann til að spyrjast fyrir um væntanlegt námsefni.

Kyn- og kynjafræðsla er þó ekki valkvæð samkvæmt íslenskum lögum og börn sem missa af slíkum tímum kunna að missa af upplýsingum sem þau eiga rétt á að fá, og kunna að þurfa á að halda. Þetta skiptir sérstaklega máli í samhengi við forvarnir gegn ofbeldi. Gögn frá Barnavernd frá 2022 sýna að 60 til 70% þeirra sem beita börn kynferðislegu ofbeldi eru þeim kunn í gegnum fjölskyldutengsl eða félagslegt umhverfi, ekki ókunnugir. Að tryggja að öll börn fái fræðslu um mörk, samþykki og hvert þau geta leitað aðstoðar er fyrst og fremst hluti af vernd þeirra.

Foreldrar eru lykilaðilar í að tryggja að börn þeirra fái aðgang að mikilvægum upplýsingum sem verndar þau til framtíðar. 

Samkvæmt fræðslulögum eiga öll börn að fá kynfræðslu á öllum skólastigum. Með því að veita vandaða fræðslu erum við að:

• Þjálfa börn og unglinga í að þekkja og virða sín eigin mörk og mörk annarra, og hjálpa þeim að skilja að mörk fólks eru mismunandi
• Auka þekkingu þeirra á líkamanum, tilfinningum, kynvitund, kynhneigð, réttindum, heilbrigðum samskiptum og kynheilbrigði
• Efla sjálfsmynd þeirra og þjálfa þau í gagnrýnni hugsun svo þau geti tekið ákvarðanir sem eru þeim og öðrum til góðs
• Gera þau meðvituð um kynheilsu sína og styrkja þau í að taka eigin ákvarðanir með virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum að leiðarljósi

Öruggt andrúmsloft er grunnurinn að allri góðri kynfræðslu. Áður en þú byrjar er gott að:

• Setja skýrar reglur með hópnum um hlustun, virðingu og þagnarskyldu — láttu nemendur taka þátt í að móta þær, það eykur eignarhald þeirra á þeim
• Taka skýrt fram að engar spurningar eru rangar eða hlægilegar og að öll séu velkomin til að taka þátt á sínum eigin forsendum
• Hafa í huga fjölbreytileikann innan hópsins, þ.m.t. kynvitund, kynhneigð, fötlun, menningarlegan bakgrunn og lífsreynslu
• Minna nemendur á að það sem rætt er í tímanum er persónulegt og á ekki endilega heima í almennum samræðum
• Undirbúa sérstaklega þá einstaklinga sem þú telur kunna að eiga erfitt með umræðuefnið — sumir þurfa að vita fyrirfram hvað er á dagskrá

Orðaval skiptir miklu máli. Það sendir skilaboð um hvern við tölum til og hverjum við tökum tillit til. Hafðu eftirfarandi í huga:

• Reyndu að tala eins kynhlutlægt og hægt er. Í stað þess að gera ráð fyrir kyni notaðu orðalag eins og „þau sem eru með typpi" eða „þau sem fara á blæðingar" þegar við á
• Notaðu orð eins og „sumir", „margir" og „flestir" í stað þess að fullyrða um alla
• Forðastu að gera ráð fyrir áhuga, reynslu eða bakgrunni nemenda fyrirfram
• Talaðu af virðingu og hlýju — tónninn þinn setur stemminguna fyrir allan hópinn
• Notaðu rétt heiti á líkamshlutum. Að nota rétt orð normaliserar líkamann og stuðlar að opnum og heilbrigðum samræðum

Þú ert í fræðsluhlutverki, ekki í hlutverki ráðgjafa eða jafningja. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga:

• Farðu í gegnum eigin viðhorf og fordóma áður en þú byrjar — við höfum öll einhverja. Það þarf ekki að vera vandamál en gott er að vera meðvituð/ur/t um þau
• Ef þú treystir þér ekki í ákveðna umræðu skaltu ekki þvinga þig til þess. Fáðu annan fagaðila eða undirbúðu þig vel og taktu umræðuna þegar þú upplifir að þú getir gert það af öryggi
• Deildu ekki eigin kynlífsreynslu með nemendum — jafnvel með góðum vilja getur það valdið óþægindum. Ef þú vilt vísa í eigin reynslu skaltu setja hana í þriðju persónu: „Ég þekki einhvern sem…" eða „Það er algengt að ungt fólk upplifi…"
• Vertu einlæg/ur/t — nemendur skynja fljótt þegar fullorðið fólk er að þvinga sig í umræðu sem það er ekki þægt í

Óvæntar spurningar eru hluti af þessum tímum og oft eru þær merki um að nemandinn treysti þér nógu vel til að spyrja. Nokkur ráð:

• Þú þarft ekki að vita allt. „Það er mjög góð spurning, ég ætla að kanna það og svara því almennilega seinna" er fullgilt svar
• Ef spurning er utan viðfangsefnisins eða við hæfi eldri hóps skaltu taka hana alvarlega en skýra hvenær og hvar hún á betur heima: „Þetta er eitthvað sem við tökum betur fyrir þegar þið eruð eldri"
• Ef spurning lætur í ljós að nemandi kann að vera í erfiðri stöðu skaltu ekki reyna að leysa það í hópnum. Taktu nemandann til hliðar eftir tímann og fylgdu verklagsreglum skólans