Fróðleg umræða um menningararfinn

Þetta var tíundi fundurinn sem haldinn er í fundaröðinni Borgin, heimkynni okkar sem umhverfis- og skipulagssvið hefur staðið fyrir á Kjarvalsstöðum tvo sl. vetur. Á fundunum hefur Hjálmar Sveinsson, formaður umhverfis- og skipulagsráðs, verið frummælandi en með honum hafa ýmsir sérfræðingar um skipulags og umhverfismál rætt málin. Fundirnir hafa allir verið vel sóttir og afar fróðlegir enda er leitast við að draga fram sem fjölbreyttust sjónarmið á þeim.

 

Í þetta sinn var yfirskrift fundarins Menningararfur – verndarstefna og skipulagsmál. Nokkrar spurningar lágu fyrir fundinum. Hvað og hvernig á að vernda og hvers vegna? Hvernig er menningararfurinn notaður, af hverjum og til hvers? Hvernig sköpum við fortíðina? Síðast en ekki síst. Hvaða áhrif hefur verndun á framtíðina?

 

Gunnar Hersveinn Sigursteinsson var fundarstjóri og bauð frummælendur velkomna en að þessu sinni voru það Ólafur Rastrick, lektor í þjóðfræði við Háskóla Íslands, Sigríður Björk Jónsdóttir byggingalistfræðingur og Borghildur Sölvey Sturludóttir arkitekt sem fluttu stutt erindi auk Hjálmars.

 

 

Hjálmar hóf erindi sitt á því að ræða um nýleg afskipti forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar af skipulagsmálum í Reykjavík og sagði sumt af því sem hann hefði sett fram á undanförnum mánuðum væri eins og ágætis selbiti. Hjálmar sagði að nú heyrði það til talsverðra tíðinda ef gamalt hús væri rifið í Reykjavík en hann myndi eftir ekki svo gömlum fréttum þar sem tala rifinna timburhúsa hefði verið 58 á einu ári.

 

Hraðbrautaskipulagið sem sett hefði verið fram í Aðalskipulagi Reykjavíkurborgar 1962 – 1983 hefði verið mjög í anda módernismans en í anda hans hefði átt að rífa niður öll fátækrahverfi og aðeins vernda einstakar byggingar sem væru taldar hafa menningarsögulegt gildi. Hjálmar sagði að sem betur fer væri það ekki lengur pólitískt deilumál í Reykjavík að vernda gömul hús. Á undanförnum árum hefðu t.d. mörg hús við Laugaveginn verið friðuð sem áður hefðu verið stimpluð niðurrifsheimildum. Þannig hefði verið unnið að því á síðustu fimm til sex árum að vinda ofan af skipulagsheimildum sem hefðu leyft allt of mikið byggingarmagn í miðborginni, sérstaklega á milli Laugavegs og Hverfisgötu. Hann sagði að núna væri verið að framkvæma margt sem yrði vel heppnað þegar framkvæmdum lyki, t.d. á Hljómalindarreit og í Hafnarstræti sem hefði lengi verið eins og ljótur andarungi en myndi líklega verða falleg önd á endanum þegar búið væri að endurbyggja Thomsen magasín og Rammagerðarhúsið. Þá hefði borgin kallað eftir því án árangurs að sett yrðu lög á Alþingi sem gerðu sveitarfélögum kleift að afturkalla deiliskipulagsheimildir þannig að ekki yrði braskað með heimildir til bygginga.

 

 

Ólafur Rastrick tók þvínæst til máls og lýsti því yfir að menningararfurinn væri lærð hugmynd.  Hugtakið hefði þanist út og ætti við um alls konar hluti í dag. Það næði ekki einungis yfir hið stórkostlega heldur einnig hið venjulega. Þá létu í dag sífellt fleiri sig varða umræðu um menningararfinn. Þannig hefði menningararfurinn verið lýðræðisvæddur á undanförnum árum. Gott væri að spyrja sig að því hvaða gildi gömul hús hefðu á fólk og íbúa sem byggju í þeim og í götum þar sem þau væru.

 

Sigríður Björk Jónsdóttir sagði að núverandi Aðalskipulag Reykjavíkurborgar  2010 – 2030 endurspeglaði vel þau viðhorf sem komið hafa fram til húsverndunar. Það gerði byggingum, listaverkum og stöðum hátt undir höfði og markmið þess í þá veru að vernda menningararfinn væru metnaðarfull. Hún sagði að varasamt gæti verið að fókusera of mikið á valin minni í stað þess að skoða hlutina í breiðara samhengi og það sem endurspegli hversdagsleikann. Þannig þyrfti verndun ætíð að líta á byggðamynstur, sjónása o.fl. sem hefði fagurfræðileg gildi. Við værum ekki að vernda byggðina fyrir ferðamenn heldur okkur sjálf. Þannig væri nauðsynlegt að greina staðarandann, lesa borgina og sögu hennar áður en ráðist væri í að vernda. Þá ætti verndun einmitt að gera fólki mögulegt að sjá söguna í byggingunum.

 

Borghildur Sölvey Sturludóttir arkitekt tók dæmi um langafa sinn sem hefði rifið gamla torfbæinn sinn þegar hann byggði nýtt hús á jörðinni árið 1924. Fyrir henni væri það ákveðið rof að halda ekki í það gamla.

 

 

Í framhaldi af erindum frummælenda ræddi Hjálmar við þá um menningararfinn. Þar kom fram að mikilvægt væri að skapa samræðu við samfélagið um hvað ætti að vernda. Hluti af því væri að gera vandaðar húsakannanir.

Því næst var opnað fyrir spurningar og var umræðan nokkuð góð.  Sitt sýndist hverjum en þar komu fram sjónarmið um að ekki væri rétt að miða við 100 ár þegar hús væru friðuð.

 

Séra Þórir Stephensen, fyrrum staðarhaldari í Viðey hvatti borgaryfirvöld til að vernda gamla Víkurkirkjugarð / Fógetagarðinn við svokallaðan Landsímareit. Þá stakk hann upp á því að styttan af Skúla Magnússyni sem stendur í Fógetagarðinum yrði flutt og sett niður fyrir framan Hús verslunarinnar þar sem fleiri gætu notið hennar.

 

Friðjón Guðjohnsen spurði hvernig friðun gamals húss gæti komið í veg fyrir framkvæmd deiliskipulags og hvernig samspil Minjaverndar og borgaryfirvalda væri.

 

Einnig kom fram áhugavert sjónarmið um að blanda saman gömlum og nýjum arkitektúr til að auka notagildi gamalla bygginga t.d. eins og gert hefur verið í gömlu verbúðunum  á Granda og til stendur að gera í Marshall húsinu við gömlu höfnina.